ÜLKEMİZDE DEMİRYOLLARINDA YOLCU VE YÜK TAŞIMACILIĞI

ÜLKEMİZDE DEMİRYOLLARINDA YOLCU VE YÜK TAŞIMACILIĞI

Dr. İlhami Pektaş ve Yalgın Kahraman

https://www.railwayturkey.com/ulkemizde-demiryollarinda-yolcu-ve-yuk-tasimaciligi/

Demiryollarında büyük yüklerin taşıması ilk olarak 1738 yılında İngiltere’de, Cumberland’daki bir maden ocağında yapılmıştır. Buhar makinelerinin ortaya çıkması ile başlayan sanayi devrimi, demiryollarında büyük gelişmelere neden olmuş ve demiryolları, etkisini halen günümüze kadar sürdüren insan ve yük taşımacılığında en güvenilir, ekonomik, yenilikçi ve çevre dostu bir taşıma sistemi olmuştur.

Ülkemizde demiryollarının gelişmesi, Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan ve yabancı şirketlerin imtiyazında bulunan demiryolunun 4.559 kilometrelik kısmının Kurtuluş Savaşı’ndan sonra devletleştirilmesi ile başlamıştır.

1932 yılında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planında ve özellikle 1936 yılında hazırlanan 2.Beş Yıllık Sanayileşme Planında, Türkiye gerek yolcu ulaşımı sorununu çözmek ve gerekse demir-çelik, kömür ve makina gibi temel sanayi girdilerinin hacimli ve yoğun yüklerini demiryolları ile en ucuz maliyet ile taşımak amacıyla bilinçli bir demiryolu politikası izlemiştir.

İzlenen politikalar sonucunda 1923 yılı ile 1940 yılları arasında daha önce 4.559 kilometre olan demiryolu hattımız 8.637 kilometreye ulaşmıştır.

Yıllara Göre Ülkemizde Demiryolu Uzunlukları

Dönemler Toplam Yollar (km)
Osmanlı İmparatorluğundan devir alınan ana ve tali hat 4.559
1923-1931 6.011
1940 8.637
1950 9.204
2001 10.940
2020 (İstasyon ve iltisak Hatlar Dahil) 12.803

 

1940-1950 yılları arasında demiryolları durgunluk dönemine girmiş, 1950’li yıllardan sonra ise demiryolu yapımı neredeyse durma noktasına gelmiştir.

Özellikle ABD’nin Marshall yardımları ve politika önerileri ile ulaşım sistemlerinin planlanmasında ve öncelikli tercihin belirlenmesinde ulusal çıkarlarımızla örtüşmeyen, tümüyle karayolu ağırlıklı ve tamamen ithalata dayalı bir ulaşım politikası izlenmiş ve karayolu ulaştırma sistemine daha çok önem verilmiştir. Bu gelişmeler sonucu ülkemizde demiryolları, taşımacılık sektöründe değerini yıllar içinde kaybetmiştir.

 

Yıllara Göre Yolcu ve Yük Taşımacılığı Oranları (%)

Yük Taşımacılığı
Yıllar Karayolu Demiryolu Denizyolu Havayolu
1950 25 68,2 6,8 0
1960 45 52,9 2 0,1
1970 75,4 24 0,2 0,1
1980 88 11,8 0,1 0,1
1990 81,2 9,8 8,9 0,1
2000 87 5,3 7,8 0,2
2008 89 5,3 5,5
2016 92,6 4,3 3,1
Yolcu Taşımacılığı
Yıllar Karayolu Demiryolu Denizyolu Havayolu
1950 50,3 42,2 7,5 0
1960 72,9 24,3 2 0,8
1970 91,4 7,6 0,3 0,7
1980 94,7 4,6 0,2 0,5
1990 96,6 2,5 0,1 0,9
2000 96 2,2 0,03 1,8
2008 97,5 1,7 0,7
2016 89,3 1,0 0,4 9,4

 

Türkiye’de 1950 yılına kadar yolcu ve yük taşımalarında ağırlıklı olarak demiryolu ve denizyoluna önem verilmiştir. Bu dönem sonunda yolcu taşımalarının % 50,3’ü karayolu, % 42,2’si demiryolu, %7,5’i denizyolu ve % 0,4’sı havayolu ile, yük taşımalarının % 68,2’si demiryolu, % 25’i karayolu, % 6.8’i de denizyolu ile yapılmıştır.

Son yıllarda ise demiryolları sürdürülebilir kalkınma hamlelerinin en önemli halkalarından biri olarak görülmüş ve 1951’den 2003 yılı sonuna kadar ihmal edilen demiryolu yatırımlarını canlandırmak için yoğun çaba sarf edilmiştir.

2001 yılında 10.940 km olan demiryolu uzunluğu, 2020 yılında %17 artış ile 12.803 km uzunluğuna ulaşmıştır. 2003 yılından itibaren ulaştırma sistemi içerisinde demiryolu yatırımlarına öncelik verilmesi sonucu, 2003-2020 ağustos döneminde 1.844 km yeni demiryolu yapılmıştır. 2009 yılında 387 kilometre olan yüksek hızlı tren hattımız 2019 yılında 1.213 Kilometre olmuştur. Ülkemiz demiryolu sistemi içerisinde 4.615 km’si konvansiyonel ve 1.213 km’si YHT hattında olmak üzere toplam 5.828 km elektrikli hat mevcuttur. 2020 yılı itibariyle 12.803 km’lik demiryolu hattının %46’sı elektrikli hale gelmiştir. 2002 yılında toplam hatların %22,8’i sinyalli hat olarak görünürken, 2020 yılında bu oran %53 seviyesine yükselmiştir. Mevcut stratejiler devam ederse 2023 yılında toplam demiryolu hat uzunluğunun 17.527 kilometreye, 2035 yılında 23.627 kilometreye ulaşması, 2023 yılında yük taşımacılığında demiryolunun payı %5,15’ten %10’a, yolcu taşımacılığında ise %1.3’den  % 4’e çıkması hedeflenmiştir.

Mayıs 2013 tarihinde yayınlanan “Türkiye Demiryolu Ulaştırmasının Serbestleştirilmesi Hakkındaki Kanun” çalışmaları 2016 yılında tamamlanmış ve 01 Ocak 2017 tarihi itibariyle, TCDD yeniden yapılanmıştır. Mevcut yapılanma Demiryolu Altyapı İşletmeciliğini devralırken, yeni kurulan TCDD Taşımacılık A.Ş. ise Demiryolu Tren İşletmecisi olarak hizmet vermeye başlamıştır. Ayrıca kanun kapsamında özel sektörün de yük ve yolcu taşımacılığı yapmasının önü açılmıştır.

Yeni yollar ve iltisak hatlarının yapılması, mevcut yolların yenilenmesi ve özellikle 2004 yılında blok tren işletmeciliğine geçilmesi sonucu yük taşıması ve müşteri memnuniyeti de önemli ölçüde artırılmıştır. 2003 yılında 15,9 milyon ton yük taşınırken, 2020 yılında 29,9 milyon ton yük taşınmıştır.

Serbestleşme kanunu ile özel sektörün demiryolu sektörüne katılımı artmış böylece TCDD hatlarında 2020 itibari ile taşımada kullanılan/işletilen özel sektöre ait vagon sayısı 3.740 adet’e yükselmiştir. TCDD yük vagonlarının toplam sayısı ise 2020 yılı itibarıyla 16.951 adettir.

1977 ve 2019 yılları arasında ülkemizde demiryolu hat uzunluğu, yük ve yolcu taşımasına ait bilgiler aşağıda verilmiştir. Görüleceği gibi 2003 yılında 15.9 milyon ton olan demiryolu yük taşıması, 2019 yılında 17,6 milyon ton artarak 33,5 milyon ton’a yükselmiştir. 16 yıl öncesine göre yük taşıma miktarında yüzde 110 artış sağlanmıştır.

 

Yıllara Göre Yolcu ve Yük Taşımacılığı

Yıllar Hat uzunluğu Yolcu Sayısı Yük Miktarı (Ton) (x1000)
1977  8 139  112 607  13 938
1987  8 439  129 909  13 838
1997  8 607  107 053  17 390
2002  8 671  73 088  14 616
2007  8 697  81 260  21 404
2012  9 642  120 646  25 666
2017  10 207  182 790  28 469
2018  10 315  185 010  31 673
2019  10 378  246 013  33 536

 

2018 yılında da yük taşımacılığının 30 milyon ton hedefine ulaştığı görülmektedir.  2020 ağustos ayı verilerinde taşınan 21 milyon yon yük, yıl sonunda pandemi etkilerine rağmen 29,9 milyon yük ile planlanan hedefin üstünde tamamlanmıştır.

2003-2019 Demiryolu Yük Taşıması (Milyon Ton)

Demiryollarının ve son yıllarda hayata geçirilen büyük projelerin bir diğer önemi Covid-19 gibi ticaretin durağan sürece girdiği bu dönemde çok iyi anlaşılmıştır.  Türkiye’nin tüm tedbirleri alarak ve insan temassız olarak demiryolu üzerinden bölge ticaretinin sürdürülmesi için aktif kullandığı demir yolunda, Covid-19 pandemisine rağmen önemli miktarda yük taşınmıştır.

Hayata geçen projelerin tamamlanması ve planlanan 25 lojistik merkezinin 11 adet’inin işletmeye alınması ile uluslararası yük taşımacılığında Blok Tren işletmeciliğine geçilmiş, Dış ticaret hacmini geliştirmek ve ulaştırma sektörü içinde demiryolu taşıma payını artırmak amacıyla farklı ülkelerle yapılan anlaşmalar çerçevesinde Avrupa Ülkelerine, Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine ve Ortadoğu Ülkelerine uluslararası blok yük tren işletmeciliğine başlatılmıştır.

 Blok Tren İşletmeciliği Yapılan Ülkeler

 

Ülkemizden Avrupa yönüne; Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Polonya, Avusturya, Slovakya, Çekya, Sırbistan, Bosna-Hersek ve Almanya’ya, BTK (Bakü-Tiflis-Kars) Hattı üzerinden; Gürcistan, Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan’a, Yine BTK Hattı üzerinden Rusya ve Çin’e blok yük trenleri işletilmektedir. Ayrıca Van/Kapıköy sınır garımız üzerinden İran ve İran ötesi ülkelere de blok yük trenleri işletilmekte olup Pakistan ve Afganistan’a tren işletilmesi yönünde de çalışmalar devam etmektedir.

Ülkemizden Geçen Uluslararası Demiryolu Koridorları

Bir Kuşak Bir Yol Projesi (Kuşak ve Yol Girişimi)
EİT Koridorları (ATI, ITI Konteyner Trenleri)
TER (Trans Europe Railway) Projesi
TAR (Trans Asian Railway- UNESCAP) Projesi
TEN-T (Trans Europe Network-Transportation)
PAN-Avrupa Ulaştırma Ağı
TRACECA (Avrupa Kafkasya Asya Ulaşım Koridoru)
Lapis Lazuli Transit Taşıma Koridoru

 

Salgın döneminde karayolunda yaşanan kısıtlamalar özellikle demiryolu ile TIR kasası taşımacılığını ön plana çıkartmıştır. Ülkemiz ile Avrupa arasında yapılan TIR kasası mevcut tren sefer sayıları artırılmış ve yeni tren seferleri hizmete konulmuştur. Çerkezköy ve Çatalca’dan her gün karşılıklı işletilen TIR kasası trenleri, 2021 yılında Marmaray Tüp Tünel geçişi ile İzmit/Köseköy’den de işletilmeye başlanmıştır.

Ülkemizde Son 5 Yılda Demiryollarında Yük Taşımacılığı (Ton) (x1000)

 

Yıllar Yurtiçi Uluslararası Toplam
2015   22 322   1 964   24 286
2016   22 716   1 831   24 547
2017   26 473   1 815   28 288
2018   29 353   2 070   31 423
2019   30 738   2 548   33 286
   2020   26 275         3 442   29 895

Son 5 yılda tamamlanan projeler ile demiryollarında yük taşımacılığı artmış ve yapılan yatırımların sonuçları birer birer alınmaya başlamıştır. 2019 yılında taşınan 33 milyon ton yükün, 10 milyon tonu sahibine ait özel vagonlarla taşınmıştır. Serbestleşme kanunu ile beraber özel sektör vagonlarının demiryolu taşımacılığına % 34 oranında katkı sağladığı görülmektedir.

 

2019 yılında 2.5 milyon ton uluslararası yük taşınarak 2002 yılına göre uluslararası yük taşıma miktarında % 350 artış sağlanmıştır. Diğer taşıma modları arasında yer alan konteyner taşımacılığında ise 2003 yılında 658 bin ton/yıl olan demiryoluyla yapılan konteyner taşımacılığı 2019 yılında yaklaşık 22,6 kat artarak 14,9 milyon ton/yıla çıkmıştır.

Demiryolu alt-üst yapısında başlatılan projelerin hayata geçirilmesiyle birlikte 2023 yılında toplam yük taşımacılığı payında %10 seviyesine ve 2035 yılında ise %20 seviyesine çıkartılması hedeflenmiştir.

Ekonomik ve çevre dostu olması nedeniyle yıllar içinde daha çok talep görmesi planlanan demiryollarında yük taşımacılığı ve uluslararası blok tren işletmeciliğinin ülkemizin dış ticaret hacmini daha da geliştirmesi ve ciddi anlamda ekonomik kazanç sağlaması beklenmektedir.

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir