YERLİ VE MİLLİ ÜRETİME ADANMIŞ ÖMÜRLER-70: TUSAŞ MOTOR SANAYİ A.Ş (TEI) BAŞARI HİKAYESİ-Dr.İlhami PEKTAŞ

TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. (TEI), 1985 yılında 505.000 m2’lik açık, 69.000 m2 kapalı alanda üretim ve bakım yapmak üzere Eskişehir’de kuruldu. 1987 yılında ilk motor ve motor parçalarının üretim ve sevkiyatını gerçekleştiren TEI, aradan geçen yıllar içerisinde uçak motoru parça ve modül üretimi, montaj ve test teknolojisinin ülkemize transferini gerçekleştirmiş; ayrıca uluslararası standartta, güvenilir, yüksek kaliteli üretimiyle kendini global pazarlarda kanıtlamıştır. Havacılık motorlarında Türkiye’nin lideri TEI, 2018 yılında Gür Metal Hassas Döküm San. ve Tic. A.Ş.’nin; 2021 yılında Varzene Metal San. ve Tic. A.Ş.’nin %51 hisselerini satın alarak ülkemizin dışa bağımlılığını azaltma yolunda stratejik ortaklıklara imza attı. TEI, ayrıca Gebze TÜBİTAK MAM Teknoloji Serbest Bölgesi’nde GE Aviation ile ortak kurulan Türkiye Teknoloji Merkezi ile Teknopark İstanbul (Pendik) ve ODTÜ Teknokent’te Mühendislik Ofislerinde ARGE çalışmaları ile ülkemize hizmet vermektedir.

10 yıldır TEI’nin Genel Müdürlüğü görevini büyük bir başarıyla yerine getiren Prof.Dr. Mahmut Akşit ile TEI kuruluş ve başarı hikayesi hakkında bir söyleşi gerçekleştirdik.

TEI ne zaman ve kimler tarafından kuruldu?

Şirketimizin temelleri 1985 yılında atıldı.  Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TUSAŞ), General Electric (GE), Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı (TSKGV) ve Türk Hava Kurumu (THK) arasında kurulmuş olan bir anonim şirketiz.

Öncelikle sizi tanıyabilirmiyiz?

1967 yılı Aralık ayında Denizli’de doğdum. Makinalara olan ilgim çok küçük yaşlarda başladı, çocukluğumda bozulan aletleri tamir etmeye çalışırdım. 1986’da Boğaziçi Üniversitesi makine Mühendisliği Bölümü’nü kazandım. Burada eğitimimi tamamladıktan sonra lisansüstü eğitimim için Amerika’ya gittim. O dönem binlerce üniversite arasında Makina Mühendisliği dalında 13’üncü sırada bulunan Rensselaer Polytechnic Institute’den kabul aldım ve lisansüstü eğitimime başladım. Boğaziçi, biliyorsunuz Amerikan ekolünden bir üniversite, bu sebeple oraya gidince çok zorlandığımı düşünmüyorum. GE’nin AR-GE laboratuvarları (GE Global Research Center) okula çok yakın bir yerde, Niskayuna, New York’taydı ve okulda bir projeleri vardı. Önce saatlik olarak GE’nin okuldaki projesinde çalışmaya başladım. Benim çalışmalarımdan memnun kaldılar. Birkaç ay içinde, daha Yüksek Lisans öğrencisi iken okulun kuluçka merkezinde faaliyet gösteren bir mühendislik şirketi üzerinden GE’nin AR-GE laboratuvarlarında Sözleşmeli AR-GE Mühendisi olarak çalışmaya başladım. Sonrasında GE’de çalışmaya devam ederken gaz türbinlerinin sızdırmazlık problemiyle ilgili bir konuda doktora çalışmalarımı yürüttüm. Doktoramı bitirince GE’de tam zamanlı olarak çalışmaya başladım. İleri Sızdırmazlık Sistemleri AR-GE ekibi başkanlığına kadar yükseldim. Daha sonra Türkiye’ye döndüm ve akademik hayata geçtim. Önce Gebze Teknik Üniversitesinde Enerji Sistemleri Mühendisliği Bölüm Başkanlığı yaptım. Bu sırada Sabancı Üniversitesinde kısmi zamanlı ders vermeye başladım, sonrasında tam zamanlı olarak devam ettim. 2004 yılında Doçentlik, 2015 yılında Profesörlük unvanlarını aldım. Gaz türbinleri alanında 30 yılı aşan tecrübem, 60’ın üzerinde patentim, 150’ye yakın bilimsel yayınım bulunmakta olup 2013 yılı Aralık ayından bu yana TEI Genel Müdürü olarak görev yapıyorum.

TEI Nasıl gelişti? Gelişim süreci hakkında bilgi verebilir misiniz?

Şirketimiz, 1987 yılında Peace Onyx I (Öncel I) projesi kapsamında, kuruluşunda planlandığı gibi F110 motorlarının montajına başladı ve Türk Hava Kuvvetlerinin kullanacağı F16 uçaklarına güç veren F110 motorunun 12 parçasını üretme görevi ile yola çıktı.

Şirketimizin var oluş sebebi, savunma ve havacılık sanayimize yerli ve millî ürünler ile servislerin sağlanmasıdır. Bu doğrultuda çalışmalarımızla kısa sürede, ülkemizin ihtiyaçlarını karşılamanın ötesine geçtik ve dünyadaki ana motor üreticisi firmaların güvenilir tedarikçisi olarak sektörde adımızdan söz ettirmeye başladık. Ülkemizin ileri teknoloji gerektiren alanlarda millî çözümler üretmeye dair kararlı adımlar atmasıyla birlikte özgün millî motor tasarımı faaliyetlerimizi yoğunlaştırdık. Son 9 yılda tasarladığımız, geliştirdiğimiz, çalıştırdığımız ve ürettiğimiz 11 millî ve 1 yerli motorla; savunma ve havacılık sanayimiz için en etkin biçimde faaliyet göstermeye ve ülkemizin havacılık serüvenine ilkleri kazandırmaya devam ediyoruz.

TEI olarak başarı adımlarında önemli stratejileriniz nelerdi, başarınızın sırrı nedir?

Ülkemizin son 20 yıldaki millî savunma sanayi hamleleriyle beraber vizyonumuzu, “Küresel olarak rekabetçi özgün güç sistemleri sahibi olmak.” şeklinde güncelledik. Ülkemizin ihtiyaç duyduğu özgün motorları tasarlamayı ve geliştirmeyi ana faaliyet alanlarımıza ekledik. Devletimizin politikalarıyla paralel biçimde, havacılık motorları alanındaki 40 yıla yaklaşan tecrübemizle, millî çözümler üretmeye dair kararlı adımlar atıyoruz.

Türkiye’nin havacılık motorlarındaki lider şirketi olarak, ülkemizin havacılık serüvenine kazandırdığımız ilkleri ve başarımızı öncelikle özveri, adanmışlık ve gayretle çalışan büyük TEI ailemize borçluyuz. Atama ve terfilerde mümkün olduğunca adil, tarafsız, liyakat ve yetkinliğe dayalı seçim süreci sağlayacak bir sistem kurduk. Ekibimiz alanlarında yetkin ve uzman kişilerden oluşuyor. Ayrıca çalışanlarımızı lisansüstü eğitimlerine devam etmeleri yönünde teşvik ediyoruz. Akademik alanda bilimsel projelerin içerisinde yer alan ve akademik yayınlar üreten çalışanlarımızın sayısı oldukça fazla. Şirket içi eğitimlerimizde de çalışanlarımızı hem mesleki ve teknik yeterlilik hem de davranışsal yetkinlik bakımından geliştirmeye dönük politikalar izliyoruz. Şirketimizin bu uygulamalarıyla birlikte, alanında adeta bir akademi gibi çalıştığını söyleyebiliriz. Covid-19 sürecinden önceki yıl bütün üniversite ve araştırma enstitülerini geride bırakarak Türkiye genelinde en fazla bilimsel makale indiren kurum olduk.

Çalışan memnuniyetine önem veriyoruz. Mutlu insanlar bunu yaptıkları işe yansıtır. Her sene çalışanlarımızın bağlılık ve memnuniyetlerini değerlendirdiğimiz çeşitli araştırmalar yaptırıyoruz. Çalışan bağlılığımızı sürekli yükseltiyoruz. Yüksek çalışan memnuniyeti ve bağlılığı ile beraber, yetenek yönetimi, hızlı karar alma, çeviklik ve liderlik gibi konularda da en iyi şirketler sınıfındayız. Düzenli anket ve araştırmalarla; çalışanlarımız için sunduğumuz imkânları, çalışma koşullarımızı ve iş ortamımızı iyileştirme yönünde attığımız adımların sağlamasını yapmış oluyoruz. 3 yıl üst üste “Çalışan Bağlılığı Özel Başarı Ödülü” kazandık. 2020 yılında tüm değerlendirme kategorilerinde en iyi notları alarak “En İyi İşveren Ödülü” aldık.

Devletimizin kararlılıkla ortaya koyduğu yerli ve millî stratejileri vizyonumuzla birleştirerek; savunma ve havacılık sanayimizde kritik projelerle yer almaya devam edeceğiz.

Hangi tip ürünler üretiliyor?  AR-GE merkeziniz ve yeni projeleriniz hakkında bilgi verebilir misiniz?

Şirketimizin üç ana faaliyet alanını; parça ve modül üretimi, montaj-test ve bakım-onarım-revizyon ile tasarım ve ürün geliştirme olarak sıralayabilirim.

11 millî, 1 yerli motorumuzdan; 4’ü (TEI-TJ90, TEI-TS1200-Çekirdek, TEI-TJ300, TEI-TS1400) jet yakıtlı, 2’si (TEI-PG115, TEI-PG50) benzinli, 5’i (TEI-PD155, TEI-PD170DT, TEI-PD222DT, TEI-PD180ST, TEI-PD222ST) dizel yakıtlıdır. Motorlarımızdan TEI-TJ90, TEI-PG115, TEI-PD155, TEI-PD170DT ve TEI-PG50 seri imalat aşamasındadır. Detaylandırmak gerekirse, TEI-PG115 motorumuz gökyüzünde 50.000 saatin üzerindeki toplam uçuş süresiyle başarılı bir çalışmaya imza atmıştır.

Devam eden özgün motor çalışmalarımızı; gaz türbinli motorlar ve pistonlu motorlar olarak iki ana başlıkta detaylandırabiliriz.

Pistonlu motorlar başlığı altında, “MALE” yani orta irtifada uzun görevler yapabilen İHA’lara güç vermesi için Savunma Sanyii Başkanlığımızın desteği ile 170 beygir güç üretecek Türkiye’nin tamamen yerli ve millî havacılık motoru TEI-PD170’i geliştirdik. %95’in üzerinde yerlilik oranıyla motorumuzun seri imalatına devam ediyoruz. TEI-PD170, TUSAŞ’ın ANKA platformuna güç vermekte olup ANKA ilk uçuşunu Aralık 2018’de gerçekleştirdi.  Motorumuz ayrıca AKSUNGUR platformu ile de test uçuşlarına devam ediyor. Ek olarak Baykar tarafından geliştirilen İHA’lara entegrasyon ve yer testleri için Baykar’a 3 adet TEI-PD170 motoru teslim etmiş bulunuyoruz. Baykar, ilk SİHA gemimiz TCG Anadolu’da konuşlandıracağı TB3 platformlarında, küresel ölçekte rakip motorlara kıyasla üstün özellikleri bulunan TEI-PD170 motorumuzu kullanacağını açıklamıştır.

TEI-PD170 motorumuzu geliştirirken kazandığımız tecrübe ve altyapı ile aynı sınıfta farklı görevler için kullanılabilecek motorlar ailesi türettik. İHA’ların farklı güç ihtiyaçlarını karşılamak için TEI-PD222-DT, TEI-PD222-ST ve TEI-PD180-ST motorlarımızın test ve olgunlaştırma faaliyetlerine devam ediyoruz.

Yine pistonlu motorlar kategorisinde, 2 zamanlı boksör tipi olarak adlandırılan ve benzinle çalışan TEI-PG50 motorumuz var. Ülkemizin kendi güç sınıfındaki ilk 2 zamanlı havacılık motoru olan TEI-PG50 motorumuzda da seri üretim aşamasındayız. Kendi kulvarındaki diğer İHA motorlarına göre daha yüksek güç üretmesine karşın daha hafif olan motorumuz; güç verdiği platformun ihtiyacına göre, istenildiği anda kavrama yapılmasına olanak sağlayan, özel geliştirilmiş bir debriyaj sistemine sahiptir.

Gaz türbinli motorlardaysa çok sayıda farklı motor üzerinde çalışmalar yürütüyoruz. Ülkemizin bu alandaki ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra, orta ve uzun vadede uluslararası pazarlarda özgün motorlarımızla yerimizi almak için çalışıyoruz.

En güncel projelerimizden bazılarını şu şekilde sıralayabilirim:

İlk olarak bu alanda çalışmalarımızı bir adım öteye taşıyan, 2020’de tasarlamaya başladığımız ve 2022 yılında tanıttığımız TEI-TF6000 motorumuzdan bahsedeyim. Motorumuz 6 bin libre itki üretecek. Art yakıcı uyumlu bir tasarıma sahip olduğu için ilave edilen art yakıcı modülle ürettiği itki 10 bin libreye kadar çıkacak. Bu art yakıcılı versiyonu ise TEI-TF10000 projemizi oluşturuyor. Bu motorlarımızla Millî Muharip Uçak’ın motoru hedefine giden yolda, askerî turbofan motorlar için tecrübe ve teknoloji kazanımını hedefliyoruz. Geçtiğimiz Mayıs ayında motorumuzun ilk tasarım döngüsünü tamamlayarak prototip imalat aşamasına geçmiş bulunmaktayız.

7 Şubat 2017 tarihinde SSB ile imzaladığımız Turboşaft Motor Geliştirme Projesi sözleşmesi kapsamında, boş kağıttan, millî ve özgün bir helikopter motorunu çok kısa sürede geliştirdik. TEI-TS1400 isimli ilk motorumuz, 5 Aralık 2020’de Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın katıldığı törenle TUSAŞ’a araç entegrasyon çalışmaları için teslim edildi.

Rakiplerine göre daha yüksek itki üreten motorumuz insanlı uçuş için TUSAŞ tarafından istenen 198 testi başarı ile tamamlayarak Mart 2023’te TUSAŞ’a teslim edildi. Motorumuz uçuş öncesi 20’ye yakın başarılı yer testlerinin ardından GÖKBEY Helikopteri ile ilk uçuşunu 19 Nisan 2023 tarihinde gerçekleştirdi.

Son olarak, TÜBİTAK desteği ile başladığımız Orta Menzilli Gemi Savar Füzesi Motorumuz TEI-TJ300’den bahsetmek isterim. Hava Solumalı Jet Motoru Projesi’nde ilk prototip motorumuzu Şubat 2020’de çalıştırdık. 224 mm kısıtlı çapta özel olarak geliştirdiğimiz motorumuz, dünyada bu itki sınıfındaki rakip füze motorlarının hiçbirinde bulunmayan gelişmiş bir kompresör teknolojisine sahiptir. Nisan 2021’deki testlerimizde motorumuzla elde ettiğimiz 1.342 Newton’luk itki, bu alanda bir dünya rekorudur.

Hangi ülkelere ihracat yapıyorsunuz?  2023 İhracat hedefiniz nedir, gelecekte neler planlıyorsunuz? Öngörüleriniz ve  Hedefleriniz nelerdir?

Parça imalatı, motor montaj, test, bakım ve onarım faaliyetlerimizde, müşterilerimizin büyük bir bölümünü yabancı motor üreticisi firmalar oluşturuyor. Şirketimiz, parça ve modül üretimi faaliyet alanında, 50’den fazla sivil ve askeri motor programı için 2.000’in üzerinde parça ve modül üretmekte olup, uluslararası büyük motor üreticilerine yaptığı önemli bir ihracat hacmi bulunmaktadır. Kuruluşumuzdan bugüne gerçekleştirdiğimiz 5 milyar doların üzerindeki ihracatla ülkemizin ekonomisine önemli bir katkı sağlamış durumdayız. İmalat alanında üstün kalitemiz, teslimatlarımızı zamanında gerçekleştirmemiz ve rekabetçi fiyatlarımız sayesinde, Airbus 320 ve Boeing 737 uçaklarına güç veren LEAP motorlarıyla Boeing 787 uçaklarına güç veren GEnx motorlarının dünya genelindeki en büyük tedarikçisiyiz. İhracat konusunda, aynı zamanda farklı motor programları için sunduğumuz bakım, onarım, revizyon, test ve montaj faaliyetlerimizle de küresel havacılığa katkı sunuyoruz. İnşallah yakın bir gelecekte, özgün motorlarımızın ihracat haberlerini de paylaşmak için bu alandaki çalışmalarımızı ve görüşmelerimizi sürdürüyoruz.

Gençlere ve girişimcilere neler tavsiye edersiniz, verilecek mesajlarınız nedir?

 Gençlerimize eğitimleri boyunca bilimsel altyapılarını güçlendirmelerini tavsiye ediyorum. İngilizce, profesyonel alanda ortak dil konumunda olduğundan İngilizce bilgisi de çok önemli. Gençlerimiz; staj ve proje gibi fırsatlarla iş deneyimi kazanmaya odaklanarak yeniliklerin takipçisi olmalılar. Gençlerimizin kariyer platformlarında öne çıkan ve rekabet avantajına sahip adaylar arasında yer almaları gerekiyor. Şüphesiz bunun en önemli adımı azimle, gayretle çok çalışmak.

Sektörümüzde yer almak isteyen gençlerimize, profesyonel alanda deneyim kazanmalarına imkân sağlayacak staj, uzun dönemli staj, aday mühendislik ve benzeri programlara katılmalarını, ilerlemek istedikleri sektör ve alanla ilgili olan prestijli organizasyonlara katılmalarını ve bu organizasyonlarda aktif görev almalarını öneriyorum. Paydaşları arasında yer aldığımız Teknofest yarışmaları bu noktada güzel bir örnek. Yarışmalara katılan ve başarı elde eden katılımcılar arasından projelerimize değer katacağına inandığımız gençlerimizi şirketimizde istihdam ediyoruz. Bu ve benzeri projeler ile teknolojik alanda yenilikleri takip eden ve çalışmalarına yansıtabilen gençlerimiz, hem şirketimizde hem de savunma sanayi şirketleri nezdinde öne çıkan ve tercih edilen adaylar olacaktır.