TÜRKİYE’NİN MİLLİ İÇECEĞİ ÇAY HAYATIMIZA NASIL GİRDİ!
Bugün çaysız bir Türkiye düşünmek neredeyse imkânsız. Oysa yaklaşık 100 yıl önce Türkiye’de bugünkü anlamıyla yaygın bir çay kültürü yoktu.
Sabah kahvaltısından esnaf dükkânına, iş yerinden misafirliğe kadar hayatımızın her yerinde olan çayın Türkiye’de kitlesel üretim ve tüketim hikâyesi aslında yaklaşık bir asırlık.
Osmanlı döneminin güçlü sıcak içeceği kahveydi.
Kahvehaneler yüzyıllar boyunca toplumsal hayatın merkezindeydi. Üstelik önemli kahve üretim ve ticaret merkezlerinden Yemen de uzun süre Osmanlı coğrafyasının parçasıydı.
Ancak 20. yüzyılın başındaki savaşlar ve siyasi dönüşümler tabloyu değiştirdi.
Yemen’in Osmanlı hâkimiyetinden çıkmasıyla eski kahve tedarik düzeni ortadan kalktı.
Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti açısından önemli bir ekonomik problem vardı:
Kahve Türkiye’de ticari ölçekte yetiştirilemiyor ve ithalat için döviz gerekiyordu.
Peki kendi topraklarımızda yetiştirilebilecek alternatif ne olabilirdi?
ÇAY!
Türkiye’de çay yetiştiriciliği fikrinin geçmişi Cumhuriyet öncesine uzanıyor.
1917’de ziraat uzmanı Ali Rıza Erten, Batum çevresindeki üretimi inceleyerek Doğu Karadeniz’in çay yetiştiriciliğine uygun olabileceğini değerlendirdi.
Cumhuriyet döneminde ise bu fikri hayata geçiren en önemli isimlerden biri Zihni Derin oldu.
Rize ve çevresinde denemeler yapıldı.
Bol yağış vardı.
Toprak uygundu.
İklim elverişliydi.Kısacası:
ÇAY RİZE’Yİ SEVDİ!Ancak bugün çayla özdeşleşen bölgedeki çiftçiler bile başlangıçta bu yeni ürüne hemen yönelmedi.
Çünkü çiftçi açısından önemli bir soru vardı:
“Üretirsem kime satacağım?”
İşte burada devlet politikaları devreye girdi.1924’te çıkarılan 407 sayılı kanun, Rize ve Borçka çevresinde çay dahil bazı ürünlerin yetiştirilmesinin desteklenmesi açısından önemli adımlardan biri oldu.
Asıl büyük dönüşüm ise 1930’ların sonlarında hızlandı. 1937’den itibaren bölgeye çay tohumu getirildi.
1938’de ilk kuru çay üretimi gerçekleştirildi.
1940’taki düzenlemelerle üreticinin desteklenmesi ve yaş çayın satın alınmasına yönelik sistem güçlendirildi.Bir anlamda çiftçiye:
“SEN ÜRET, ÜRÜNÜNÜN ALICISI OLACAK.”denilmiş oldu.
Ardından 1947’de Rize’de ilk büyük çay fabrikası faaliyete geçti.Artık yalnızca çay yetiştirilmiyor, endüstriyel ölçekte işlenebiliyordu.
1950’lerden itibaren yerli üretim büyüdükçe çayın Türkiye genelinde erişilebilirliği de arttı.
Ve birkaç on yıl içerisinde inanılmaz bir kültürel dönüşüm yaşandı.
Evlerde çay…
İş yerlerinde çay…
Kahvehanelerde çay…
Misafire çay…
Esnafın müşterisine söylediği çay…Derken;
Çaydanlık,
İnce belli bardak,
“Tavşan kanı” çaygündelik hayatımızın sembollerine dönüştü.
Yani başlangıçta ekonomik ve tarımsal gerekçelerle desteklenen bir ürün, birkaç nesil içerisinde kültürel kimliğin parçası haline geldi.Bugün Türkiye, kişi başına çay tüketiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında gösteriliyor.
Fakat buraya yüzlerce yıllık kesintisiz bir kitlesel çay kültürüyle değil, büyük ölçüde son 100 yıl içerisinde yaşanan olağanüstü bir dönüşümle geldik.
Aslında çayın hikâyesi girişimcilik ve ekonomi açısından da çok güçlü bir örnek:Doğru coğrafya + üretim teşviki + sanayileşme + erişilebilirlik + tüketici alışkanlığı = Yeni bir pazar ve kültür.
Kısacası bir zamanların yeni tarım ürünü, bugün Türkiye’nin vazgeçilmezlerinden biri oldu.BİR TARIM POLİTİKASI, ZAMANLA BİR ÜLKENİN KÜLTÜRÜNE DÖNÜŞTÜ.
