YERLİ VE MİLLİ ÜRETİME ADANMIŞ ÖMÜRLER-92: MİLLİ ENERJİ TEKNOLOJİLERİNDE ÖNCÜ KURULUŞ TEMSAN-Dr.İlhami Pektaş

Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. (TEMSAN), ülkemizin yürüttüğü milli enerji politikaları kapsamında Türkiye ekonomisine azami katkıyı sağlamak, çalışmalarını verimlilik ve kârlılık ilkelerine göre yürütmek amacıyla Hidroelektrik ve Termik Santraller başta olmak üzere, elektrik üretimine doğrudan katkısı olan türbin ve jeneratör, enerji sektöründe kullanılan her türlü makine ve teçhizatı üretme görevini başarıyla yerine getiriyor.

Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. (TEMSAN), Türkiye ekonomisine azami katkıyı sağlamak, ülkemizin yürüttüğü enerji politikaları çalışmalarını verimlilik ve kârlılık ilkelerine göre yürütmek amacıyla 7/10907 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile 13.11.1975 tarihinde Rahmetli Erbakan Hoca zamanında kurulmuş ve ilk faaliyetlerini 1977 yılında gerçekleştirmiştir.

Hidroelektrik ve Termik Santraller başta olmak üzere, elektrik üretimine doğrudan katkısı olan türbin ve generatör, enerji sektöründe kullanılan her türlü makine ve teçhizat üretme kabiliyetindeki TEMSAN, ülkemiz elektrik kurulu gücünü arttırmada yerli bir marka olarak öne çıkmaktadır.

2013 yılında YEKDEM kapsamındaki enerji alımlarında yerli imalat teşvikinin uygulanmaya başlaması ile birlikte, yerli ekipman teşvikinden yatırımcıları ilk ve en yüksek oranda yararlandıran tek kuruluş TEMSAN olmuştur.

2017 yılında Türkiye’nin en büyük Sıvılaştırılmış Doğalgaz Depolama Ve Gazlaştırma tesisini devreye alan TEMSAN, HES projeleri ve trafo merkezlerinde ünite, ünite rehabilitasyonu, tevziat; termik santral projelerinde ise çok sayıda rehabilitasyon olmak üzere birçok projeye anahtar teslim hizmet vermiş ve vermeyi sürdürmektedir.

Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. sanayinin geliştirilmesi ve sürdürülebilirliğinin sağlanması” amacıyla:

• Enerji santrallerinin fizibilitesini çıkarmak, projelendirmek, ihtiyaç duyulan ekipmanın imali ve tedarikini sağlamak başta olmak üzere enerji santrallerinin ihtiyaçlarına ilişkin her türlü ticari faaliyeti üstlenmek, bu santralleri tesis etmek, müşavirlik ve gözetmenlik hizmeti vermek, testlerini yapmak, devreye almak, her türlü bakım, onarım ve rehabilitasyon işlerini yürütmek.
• Enerji sektöründe üretim, iletim, depolama ve dağıtım tesisleri ile endüstriyel tesisler için her türlü mal, hizmet danışmanlığı ve yapım işlerini üstlenmek, bu tesislerde kullanılan ekipmanlara ve sistemlere ait test, AR-GE ve ÜR-GE faaliyetlerini gerçekleştirmek.
• Enerji Bakanlığı tarafından belirlenen güç ve türüne göre lisanslı ve/veya lisanssız elektrik üretim tesislerine ilişkin proje onay ve kabul işlemlerini yürütmek.
• Enerji sektöründeki ihtiyaçlara göre akredite test laboratuvarları kurmak ve laboratuvar hizmetlerini yürütmek.
• Test ve imal edilmiş ürünlere rapor ve uygunluk belgesi düzenlemek ve bu konuda kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektöre müşavirlik, danışmanlık, gözetmenlik, raporlama, test ve benzeri hususlarda hizmet vermektedir.

TEMSAN’ın 49 yıllık deneyimi ile Ankara ve Diyarbakır’da kurulu iki fabrikası bulunmaktadır.

Ankara Fabrikası

Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. (TEMSAN), Ankara Fabrikası 1984 yılında, 98.349 m2‘lik alan üzerine kurulmuş olup 25.889 m2 kapalı alan içerisinde 16.000 m2‘si ana üretim holü olarak faaliyetlerini sürdürmektedir. Ankara Fabrika Müdürlüğü geniş tezgâh parkına sahip olup, BİOTEM, MOBİTEM ve HİDROTEM gibi AR-GE projelerinin imalatı ile ihtiyaç duyulan muhtelif çelik konstrüksiyon imalatları yapılabilmektedir.

Diyarbakır Fabrikası

Jeneratör ve Su Türbini Fabrikası olarak 1982 yılında kurulan Diyarbakır İşletme Müdürlüğü, 13.000 m2 imalat holü olmak üzere toplam 30.000 m2 kapalı alan üzerinde faaliyetlerini sürdürmektedir.

Fabrikada Francis, Pelton, Kaplan ve Banki-Michell tip türbinler, jeneratörler ve hidroelektrik santrallere ait tüm ekipman ve yedek parça imalatı uluslararası kalite standartlarına göre üretilmektedir.

TEMSAN’da Rehabilitasyon Çalışmaları

Karakaya HES Rehabilitasyon Projesi

Karakaya HES Türbin Rehabilitasyon Projesi kapsamında; 6 adet Türbin çarkı, Türbin Çarklarına Ait Hareketli Labirentlerin İmalatı, Emme Borusu Konileri, Kovanlar, Salyangoz,

Türbinlere Ait Alt ve Üst Aşınma Aynaları ve Sızdırmazlık Labirentlerinin İmalatını kapsamaktadır.

Rehabilitasyon çalışmalarının tamamlanması ile %91 olan verimin %94,5’a çıkması hedeflenmektedir. 6 üniteden oluşan ve toplamda 1800 MW kapasiteli Karakaya HES’in rehabilitasyonu kapsamında 4 adet türbin çarkının da yerli ve milli olarak üretiminin yapılması planlanmaktadır.

Projenin Amacı: Kronik ‘Kavitasyon’ sebebiyle çarkların değişimi, yeni tasarımla ‘Verim’ ve ‘Üretim’ artışı, türbinlerin geniş çaplı bakım onarımı, türbinlerin daha geniş işletme aralığında çalışmasını sağlamak, jeneratörlerin geniş çaplı bakımlarının ve temizliğinin yapılmasıdır.

Hirfanlı HES Rehabilitasyon Projesi ve Tasarım

TEMSAN tarafından tamamen yerli ve milli mühendislik imkânlarıyla tasarlanan 32 MW gücündeki Francis Türbin Çarkı, Elektrik Üretim A.Ş nezaretinde ve IEC 60193 standardına göre yapılan Model Testte geniş çalışma aralığında maksimum %94 verim değerine ulaşmıştır.

Projenin Amacı: Günümüzde %87,9 a düşen verim yeni türbin dizaynı sonrası %94,15 e kadar yükseltilmiştir.

Projenin amacı doğrultusunda tüm santral bileşenleri modernize edilmiş olacak, yerli insan gücü yetiştirilecek ve oluşturulacak bilgi birikimiyle Türkiye’deki diğer santraller yerli imkânlar ve Ar-Ge yöntemleri kullanılarak yenilenebilecektir.

TEMSAN LAB

2021’in sonunda faaliyete geçen Hidrolik Türbinler Model Test Laboratuvarı Ankara Fabrikası yerleşkesinde 500 m² kapalı alanda hizmet vermektedir. Pelton ve Banki türbin testlerinin yapıldığı iki test hattı bulunmaktadır.

Test merkezi üniversitelere laboratuvar olarak kullanabilmeleri için destek vermektedir.

Yerinde AR-GE  Tasarım Merkezi

Ar-Ge Müdürlüğü, su türbinleri, elektrifikasyon, enerji tesislerindeki kritik teknolojiye sahip ekipmanlar ve modern imalat teknolojileri konularında çalışmalar yapmaktadır.

26 Ocak 2022 tarihinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından, “Kamuda ilk Tasarım Merkezi” unvanı alan Kamu kuruluşu TEMSAN olmuştur.

TEMSAN’da AR-GE Ürünleri

Hidrotem

HİDROTEM, çeşitli debi ve düşü değerleri ile 0,5 kW-1MW arasında kurulu güç üretim olanağına sahiptir. Su kaynaklarından elektrik enerjisi üretmek için tasarlanmıştır. İnşaat gerektirmeyen kurulumu ve kolay nakliye edilebilir özelliği ile kompakt bir hidroelektrik santraldir.

Biotem

BİOTEM, TEMSAN’ın dikkat çeken ürünlerinden bir diğeridir. Büyükbaş hayvanların organik atığını kullanarak biyogaz üreten bir biyogaz ünitesidir. Özellikle doğalgazın olmadığı, kırsalda yaşayan, hayvan besleyen vatandaşlar için yapılmış olan bir AR-GE çalışmasıdır.

UNIDO ve FAO (Food and Agriculture Organization – Birleşmiş Milletler Gıda Tarım Örgütü) tarafından desteklenmektedir.

Mobitem

TEMSAN tarafından geliştirilen ürünlerden biri de MOBİTEM. Tarımsal arazilerin sulanabilmesi için gerekli elektrik enerjisinin güneş ışınlarından elde edilmesi ile sulama işleminin yapılabilmesi MOBİTEM ile sağlanmaktadır. Projenin amacı, elektriğe ulaşımın kısıtlı olduğu küçük ölçekli tarımsal sulama yapılan alanlar için, güneş enerjisini verimli şekilde kullanarak sulama yapma imkânı sağlamaktır.

Pikotem

Pikotem 20 W;

En az 10 lt/sn debisi olan suyun ortalama 50 cm yükseklikten türbine girmesi sağlanarak 20 Watt’a kadar elektrik enerjisi üretebilen, 350 /270 / 176 mm boyutlarında alüminyum çark ve gövdeden tasarlanmış TEMSAN ürünüdür.

Pikotem 750 W;

En az 2 lt/sn debisi olan suyun ortalama 18m yükseklikten türbine girmesi sağlanarak 750 Watt’a kadar elektrik enerjisi üretebilen 950 / 450 / 400 mm boyutlarında paslanmaz çark ve metal gövdeden tasarlanmış TEMSAN ürünüdür.

Bastem

TEMSAN’ın geliştirdiği yeni bir ürün de yürüdükçe elektrik üreten BASTEM. Üzerine uygulanan basınçla voltaj üretebilen, akıllı malzemeler sınıfında yer alan piezo diskler kullanılarak geliştirilen ürün, BASTEM adıyla tescillenmiştir. Son yıllardaki enerji tüketimi dikkate alınarak yapılan enerji verimliliği ve tasarruf çalışmaları kapsamında farkındalık yaratmak için tasarlanmıştır.

Enerji kaynaklarına alternatif olarak görülebilecek BASTEM, 25mm-35mm Piezo diskler kullanılarak inşaat ve nakil hattı gibi tamamlayıcı unsurlara ihtiyacı olmadan, lokal olarak kurulumu yapılarak insan adımlarıyla elektrik üretimini sağlar.

EÜAŞ – TEMSAN Sargı Fabrikası

TEMSAN-EÜAŞ Fabrikası, teknolojik gelişmeleri takip eden, enerji verimliliği ilkesi ve yenilenebilir enerji kaynakları ile dizayn edilmiş bir fabrikadır.

Otomasyon ve SCADA sistemi ile entegre edilmiş ERP sayesinde, fabrikada düzenli gözlem ile verimlilik takibi yapılacak. Sipariş, depo, sevkiyat, üretim sistemleri dijital ortamda takip edilebilen, Endüstri 4.0 ‘a uygun verimli bir fabrika kurulmuştur.

Kurulan fabrikada ilk aşamada generatör sargı yenileme işlemleri yapılacak olup, generatörün tüm parçaları üretilecektir.

TEMSAN Enerji Tasarruflu Web Sitesi

Enerji verimliliği ve enerji tasarrufuna farkındalık oluşturmak için sürdürülebilir ve erişilebilir web sitesi www.temsan.gov.tr enerji tasarrufu modunu da içerecek biçimde yenilenmiştir.

Web sayfasının görüntülenmesi için harcanan elektrik tüketiminin belirlenmesi amacıyla, ölçümler yapılarak yaklaşık %2 ila %5 oranında tasarruf sağlanmıştır.

İnternet sayfasında görüntülenme sayısı ve süresi göz önünde bulundurularak; harcanan toplam enerjiden kaynaklanan karbon ayak izini sıfırlamak için bir sosyal sorumluluk projesi hayata geçirilmiştir. Enerji tasarrufu modunda her 10.000 kullanıcı ziyaretinde 1 fidan dikilecektir.

Dijital Dönüşüm Çalışmalarında TEMSAN

Dijital dönüşüm çalışmaları kapsamında: TEMSAN bünyesinde üretilen veya devreye alınan her türlü ürün ve enerji tesisi uzaktan izlenebilecek donanımlara sahip olarak inşa edilmektedir.

Nesnelerin interneti çağında TEMSAN’ da cihazlarını gereken teknolojik altyapıyla donatıyor, gelecekteki ihtiyaçları şimdiden analiz edebilmek için cihazları dijital bir platform vasıtası ile izleyebiliyorlar. Bu amaçla tasarlanıp uygulamaya koyulan “TEMSAN Enerjinin İnterneti Platformu (TEİP)” dijital izleme aracı ile konum bilgisi haritadan işaretlenen tüm cihazlar anlık olarak uzaktan takip edilebilmektedir.

Türkiye Elektromekanik Sanayi A.Ş. (TEMSAN) tarafından yüksek yerlilik oranıyla üretilen kompakt tip hidroelektrik santrali olan HİDROTEM ve mini biyogaz üretim ünitesi BİOTEM cihazlarının, TEMSAN tarafından tasarlanarak uygulanan takip sistemi sayesinde TEİP platformunda anlık verileri takip edilebilmektedir.

Yeka Zeka Çalışmaları

Su kaynakları potansiyelinin etkin ve verimli yönetilmesi ancak mevcut su miktarının doğru belirlenmesi ve kullanılmasıyla mümkündür. TEMSAN Ar-Ge Tasarım Merkezi tarafından geliştirilen HİDROTEM tak-çalıştır hidroelektrik santrali ürünü yerli ve milli kontrol sistemi entegrasyon çalışmaları devam etmekte olup, söz konusu kontrol sisteminde yapay zekâ odaklı çalışmaların yürütülmesi planlanmıştır.

Yapay zekâ destekli bir kontrol bloğu yazılımıyla, su rezerv kontrolünün ve türbinin en verimli noktada çalışmasının sağlanması ile küresel ısınma sonucu azalan su kaynaklarının efektif bir şekilde kullanılması amaçlanmaktadır.

Hidroelektrik santrallerindeki kaydedilen verilerden, kestirimci bakım yapabilecek kapasitede bir yapay zekâ algoritmasının tasarlanarak, santral işletmesine yardımcı uygulamaların geliştirilmesi planlanmıştır. Böylece TEMSAN tarafından geliştirilen mikro hidroelektrik santrali ürünü, suyu en verimli şekilde kullanan, daha sürdürülebilir, esnek ve enerji verimliliği yüksek kompakt Mikro HES haline dönüşecektir.

Üniversiteler ile Ortak Çalışmalar

Gazi Üniversitesi ile eğitim konularında ve ihtiyaç duyulan projelerde iş birliği yapılmaktadır. Graz Teknoloji Üniversitesi ile Hidrolik türbin tasarımları, birlikte çalışma ve eğitim konularında, EGE Üniversitesi ile Mini biyogaz sistemlerinin geliştirilmesine yönelik teknik iş birliği sürdürülmektedir.

KAYNAK: YERLİ VE MİLLİ ÜRETİME ADANMIŞ ÖMÜRLER-4, Dr. İlhami Pektaş, ARUS Yayınları-7, 2025.