TÜRKİYEDE VE DÜNYADA  OFFSET  UYGULAMALARI

Projeler kapsamında, yerli sanayi firmalarının imkân ve kabiliyetlerinin kullanılması, işbirliği yapılması, ihracat yoluyla uluslararası rekabet güçlerinin artırılması ve teknolojik işbirliği, yatırım ve Ar-Ge imkânları sağlanması amacıyla gerçekleştirilen faaliyetlere Sanayi Katılımı / Offset denir.

Offset, yurtdışından yapılan kamu alımı ve yatırımlarında; Yerli sanayiye iş payı verilmesi, Ülkemizde yatırım yapılması, Teknoloji kazanımı, Ürün veya hizmet ihracatı sağlanması uygulamalarıyla, yapılan harcamaların ulusal ekonomiye belli oranda geri dönüşünün sağlanmasıdır. Kelime olarak denge anlamına da gelen Offsetin amacı, ticarete konu olan mal ve hizmet için alıcı tarafından ödenen paranın, farklı şekillerde de olsa bir kısmının alıcının ekonomisine geri kazandırılmasıdır.

Offset’in amacı ve yararları;  Sanayide yerlileşmeyi, yenileşmeyi ve teknoloji transferini sağlamak, İç pazarın ve dış ticaretin dinamizmini artırmak, Yerli sanayi için uluslararası alanda yeni pazarlar yaratmak, Kamu harcamalarının bir bölümünü telâfi etmek, İşgücü eğitimini geliştirmek ve kalitesini artırmak, Yeni istihdam yaratmak, Döviz girdilerini artırmak, Cari açığın kapatılmasını sağlamak şeklinde sıralanabilir.

Offset İhale konusuna göre iki gruba ayrılır. Bunlar;

Savunma Sanayi Offset Uygulamaları; Örnek: Savaş uçağı, gemi, tank yapımı vb.uygulamalar,

Sivil Offset Uygulamaları; Örnek: Hızlı tren, metro ihaleleri, nükleer santral yapımı, yolcu uçağı alımı, 5G ihaleleri, ulaşım, haberleşme, enerji, sağlık vb. sektörlerdeki yatırımlardır.

Offset İhaleye esas teşkil eden hizmetlere göre ise ikiye ayrılır. Bunlar; Doğrudan Offset,  Dolaylı Offset’tir.

Türkiye’de 5 Milyon Dolar üzeri kamu alımlarında offset uygulanabilmektedir.

Son elli yıldır dünya ticareti içerisindeki yeri artan offset uygulamaları büyük çaplı kamu alımlarında, özellikle savunma sanayii ihalelerinde, ihaleyi kazanan firmalarca üstlenilen ve ihaleyi açan ülkeden ithalat yapma garantisidir. Ana hatlarıyla offset uygulamaları, büyük ihaleler nedeniyle ülkenin döviz dengesinin bozulmaması, ülke sanayiinin gelişmesi, teknoloji transferinin sağlanması ve dış pazarlara girişi kolaylaştırma amaçlarına hizmet eder. Dünyadaki toplam ticaretin yaklaşık %12’si offsetle bağlantılıdır. Offset bugün 130 ülkede uygulanmaktadır.

Offset uygulamalarının ana nedenlerinden birisi de rekabete tam olarak açık olmayan pazarlara girişi kolaylaştırmak ve ticaret dengesi sağlamaktır.

Offset uygulamalarının bir diğer nedeni ise ülkeye teknoloji transferinin sağlanması ve böylelikle sanayiinin kalite, standart, verimlilik düzeyi ve rekabet gücünün artırılmasının sağlanmasıdır. Bu hedefe ulaşabilmek için belli konulara odaklanılması ve yeterli yatırım imkanın da sağlanması gereklidir.

Offset uygulamalarının en belirgin hedeflerinden biri de büyük dış alımlar nedeniyle ülkenin ödemeler dengesinde meydana gelebilecek açıkların kısmen de olsa telafi edilmesi için ülkenin ihracat potansiyelinin artırılmasıdır.

İhracat garantilerinin satın alımın yapıldığı endüstrinin ürünlerini kapsayacak şekilde sınırlandırılmasına doğrudan offset, diğer sektörlerden yapılacak ihracatı da kapsaması durumunda ise dolaylı offset denir.

Ülkemiz tarafından alınan offset garantilerinin yaklaşık %60’ı dolaylı, %40’ı ise doğrudan offset kapsamındadır. Dolaylı offset kapsamının daha geniş olması ve ülkenin rekabet gücüne sahip sektörlerini içermesi nedeniyle daha kolay gerçekleştirilmektedir. Nitekim, Türkiye’ye verilen offset garantilerinin dolaylı olan kısımları %85 oranında gerçekleştirilmişken, doğrudan offset kapsamındaki garantilerin gerçekleşme oranı %30 seviyesindedir.

Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da offset garantileri kapsamında gerçekleştirilen ihracatın sürdürülebilirliğidir. Özelikle bunun sağlaabilmesi için offset garantilerinin sadece doğrudan ihracatı değil, belki daha da önemlisi hedeflenen pazarların geliştirilmesi kapsamında da kullanılmasına fırsat tanınmalıdır.

İhracatın sürekliliğini sağlamak üzere hedef pazarlarda dağıtım kanallarına ve marka geliştirmeye verilecek destekler, ülkenin rekabet gücünün ve ihracat potansiyelinin geliştirilmesi hedefine daha kalıcı olarak ulaşılmasını sağlayacaktır. Böylelikle, ofset uygulamalarının hedeflerine kalıcı olarak ulaşılabilecektir.

Örneğin, Türkiye’nin ABD pazarından aldığı pay AB pazarından aldığı paya yaklaşabilse ABD’ne olan ihracatımız 5-6 kat artabilirdi. Dolayısıyla, özellikle ABD firmalarınca verilen offset garantilerinin sadece ihracat için değil, aynı zamanda pazar geliştirme yatırımları için de kullanılmasına fırsat tanımak, hem offset taahütlerinin gerçekleşme oranlarını, hem de ihracat potansiyelimizi kalıcı olarak artırabilecektir.

Sivil Offsette Ülke Uygulamaları;

GÜNEY KORE örneği.

Nükleer Enerji

1. Kore, 1970’li yıllardan itibaren inşaatları başlayan 20 nükleer santral ile elektrik enerjisi ihtiyacının % 36’sını karşılamaktadır. İlk 6 santralı inşa eden Combustion Engineering (ABD) firması ile 1987 yılında yapılan lisans anlaşması ile G. Kore kendi santralını tasarlamıştır.

Birleşik Arap Emirlikleri, 2009 yılındaki ihalede 4 nükleer santral inşası içeren 20 Milyar Dolarlık projede, G. Kore santral tasarımını seçmiştir.

Hızlı Tren

1993 yılında Seul – Pusan hattı ihalesinde 46 hızlı trenin ilk 12’si Fransa’da, kalan 34’ü Alstom firması ile imzalanan teknoloji transfer anlaşması uyarınca, G. Kore’de Rotem firması tarafından üretilmiştir.

Paralel yürütülen bir Ar-Ge projesi kapsamında Hanvit-350 treni G. Kore teknolojisi ile geliştirilmiştir. 2006 yılında birçok ilave hatların siparişini Rotem firması Hanvit-350 treni ile almıştır.

BREZİLYA Örneği;

Brezilya dünyanın en büyük yedinci ekonomisi ve otomotiv sanayisi ülkedeki en büyük üretim sektörüdür. General Motor, Ford, Fiat ve Volkswagen firmaları otomobil satış fiyatının % 65’i oranında yerli katkı yapmakla yükümlüdür.

TÜRKİYE’DE OFFSET MEVZUATI VE UYGULAMALARI

Savunma Sanayi Amaçlı Offset:

7 Kasım 1985 tarihli ve 3238 sayılı SSM Kuruluş Kanunu

8 Temmuz 2009 tarihli ve 2009/15108 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı

SSM’in Nisan 2011 tarihli “Sanayi Katılımı/Offset Yönergesi”

Sivil Amaçlı Offset:

Ekonomi Bakanlığı’nın (Mülga DTM) 27 Temmuz 2007 tarihli ve 2007/6 sayılı “Offset Uygulamalarına İlişkin Tebliği”,

Başbakanlığın 28 Aralık 1999 tarihli ve 1999/61 sayılı “Genelgesi”.

Sivil amaçlı offset uygulamaları alanında;

̎Offset Uygulamalarına İlişkin Tebliğ ̎, kamu kuruluşlarının açtıkları ihalelerde offset zorunluluğu getirmemektedir. Başbakanlıkça çıkartılan 1999/61 sayılı Genelge ise kamu kurumlarından, açacakları uluslararası ihalelerde offset şartı aramaları istenilmiştir.

Ancak, sivil offset uygulamaları geçen 25 yıllık süre zarfında ülkemiz sanayisi için istenilen düzeyde gelişme sağlayamamıştır.

Bazı Önemli Projelere Ait Yükümlülükler

THY Yolcu Uçağı Alımı – Boeing: Ülkemizde uygulanan en önemli sivil offset yılında THY’nin Amerikan Boeing firmasından yaptığı yolcu uçağı tedariği programına bağlı olarak gerçekleştirilmiştir. Bu offset (doğrudan + dolayı), opsiyonlar da dahil olmak üzere 800 milyon ABD doları seviyesinde olmuştur.

Mersin – Akkuyu Nükleer Güç Santrali : Santral yapımında yerli sanayiye iş payı verilmesi, Nükleer santralde çalışacak 600 öğrencinin Rusya‘da eğitim alması, Rusya’daki eğitimleri boyunca burs almaları ve her türlü ihtiyaçlarının karşılanması, Bu öğrencilerin Türkiye’ye dönüşlerinde santralde unvanları doğrultusunda iş imkanı, sağlık sigortası ve lojman imkanı sağlanması, doğrudan ve dolaylı offsete verilecek örneklerden biridir.

Ankara Metrosu: Ankara Metrosu’nda şartnameye %51 yerli üretim şartı (offset) konmuştur. (Çin – CSR Electric Locomotive firması)  üreteceği 324 metro aracı için yerli katkı sağlayacaktır. Sinca’a CSR-MNG ortaklığında bir üretim tesisi yapılmıştır. Türkiye’nin 20 yıllık projeksiyonunda 5 bin 500 metro aracına ihtiyacı olduğu hesaplanmaktadır. Bunların ekonomik değeri ise yaklaşık 45 milyar dolar civarındadır. Bu alanda Dünyada yaklaşık 2 trilyon dolarlık bir pazar vardır. Türkiye, bu alanda oluşan üretim imkan ve kabiliyetleri ile dünya pazarından pay alma olanağına kavuşacaktır.

3G İhalesi – Çin Huawei Firması: “3G ihalesindeki % 40 oranında yatırım yapma koşulunu yerine getirmek üzere, 350 Türk mühendisin çalışacağı yeni Ar-Ge merkezini İstanbul’da açmıştır.” (Şubat 2010)

Fransız-Amerikan Alcatel – Lucent Firması: “Dünya çapındaki en yeni Ar-Ge merkezini İstanbul’da açmıştır. Firma, bu projeyle teknoloji ihracını artırmayı ve bir yıl içinde 100 Türk mühendise iş olanağı sağlamayı taahhüt etmiştir.” (Mart 2010).

Marmaray Projesi – Vagon Üretimi – EUROTEM (G. Kore): “MARMARAY ihalesini kazanan G. Koreli EUROTEM firması, projede kullanılacak 440 adet demiryolu aracını, Türkiye Vagon Fabrikaları’nın (TÜVASAŞ) Adapazarı’ndaki fabrikasında birlikte üretecek.” (Şubat 2010)

THY Yolcu Uçağı Alımı – Offset – Airbus: “Türk Hava Yolları’nın, Airbus firmasından sipariş verdiği 30 adet A320 serisi uçağın offsetine karşılık, TUSAŞ’a 140 Milyon Dolarlık üretim işi alındı.” (Ekim 2009).

OFFSET KONUSUNDAKİ ÇALIŞMALAR

Ulusal plan ve programlara göre, ülkemizin yılları arasında yüksek teknolojili yatırım, mal ve hizmet alımlarına yönelik tahmini 2023 yılına kadarkamu harcamalarının yaklaşık 600 Milyar dolar seviyesinde olacağı planlanmaktadır. Ülkemizde 2012 yılı itibarıyla yaklaşık 94 milyar TL (52 Milyar Dolar) kamu alımı yapılmıştır (GSYH’nın %7). Bu kadar önemli bir alım gücüne sahip olan kamunun, bu alımlar kapsamında yerli Ar-Ge ve yeniliği teşvik etmesi ülkemiz için stratejik bir fırsat teşkil etmektedir.

Kamu alımları alanındaki stratejik yaklaşımlar ülkenin kalkınmasına ve sanayisinin gelişmesine büyük katkı yapmaktadır. Gelişmiş ülkelerde kamu alımları, yerli üretimi ve teknoloji geliştirilmesini desteklemek üzere bir politika aracı olarak kullanılmaktadır. Dünyada bunu başarıyla uygulayan birçok ülke vardır.

Ülkemizin ihtiyacı olan sanayi ürünlerinin yerli üretimle karşılanması ve ülkemizin dışa bağımlılığının azaltılması Bakanlığımızın öncelikli hedeflerinden birisidir. Ülkemiz ekonomisi açısından son derece önemli olan bu hedefin korunması ve geliştirilmesi için Bakanlığımız büyük bir çaba içindedir.

Bakanlığımızın Offset konusundaki amacı; gerekli yasal altyapıyı oluşturarak; kamunun yurtdışından yapacağı alımlarda yenilik, yerlileşme ve teknoloji transferine imkan veren offset uygulamalarının hayata geçirilmesidir.

Offset uygulamalarına elverişli nükleer santral, baraj, köprü, otoyol, metro, telekomünikasyon, enerji, tarım ve sağlık alanlarında yabancı sermaye yatırımları yolu ile yurt dışına gidecek dövizin, ülke ekonomisine kazandırılmasını ve katma değer yaratılmasını temin etmek, Savunma sanayinde olduğu gibi, yurt dışından yapılan kamu alımlarında ve bunun yanında özel sektör alımlarında offset uygulamalarını yaygınlaştırmaktır.

Neler  Yapılmalı?

Kamunun ve özel sektörün ihtiyaçlarının karşılanması için yapılacak teknoloji yoğun alımların/yatırımların fırsat olarak değerlendirilebilmesi için; Yasal altyapı (Mevzuat), Kurumsal yapılanma, Sektörler ile yakın temas kurulması, Mevcut sektör altyapı ve kabiliyetinin ortaya çıkartılması, Uygulamaların takip edilmesi, Sektörler arası etkileşimin sağlanması, Kurumlar arası eşgüdüm sağlanması önem arz etmektedir.

BTYK Kararı ve Offset Kanun Tasarısı:

Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu’nun (BTYK) 23. toplantısında “Kamu Alımlarının ve Kullanım Hakkı Tahsislerinin Yeniliği, Yerlileşmeyi ve Teknoloji Transferini Teşvik Edecek Şekilde İyileştirilmesi (2011/106)” konusundaki görev Sanayi Bakanlığına verilmiştir. Bahse konu karar kapsamında, Bakanlık koordinasyonunda hazırlanan öneriler,  Başbakanlık başkanlığında ilgili bakanlar ve üst düzey birçok yetkilinin katılımıyla gerçekleştirilen BTYK’nın 24. toplantısında kabul edilmiştir.

BTYK Kararı ve Offset Kanun Tasarısı:

Bu kapsamda; hazırlanan taslak metin Sanayi Bakanlığı ile Kamu İhale Kurumu arasındaki görüşmelerde nihai hale getirilmiştir. Bu kapsamda hazırlanan ‘Kamu İhale Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’ taslağı yasallaştırılmıştır.

Bahse konu Kanunda;

MADDE 1-

“u) Yenilik, yerlileşme ve teknoloji transferini sağlamaya yönelik sanayi katılımı/offset uygulamaları içeren mal ve hizmet alımları,”

MADDE 5-

“Bu Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (u) bendine ilişkin usul ve esaslar, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından Kurumun, ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak belirlenir.” hususları yer almıştır.

SONUÇ:

Yurtdışından yapılacak kamu alımlarında offset şartı getirebilmek için, Offset uygulamaları kapsamında, “Kanun veya Bakanlar Kurulu Kararı ” şeklinde mevzuat düzenlemesi yapılması,

Offset uygulamalarını koordine etmek ve bu süreci yönetmek üzere bir kurumsal yapı oluşturulması,

Bu kurumsal yapının finansman ihtiyacının karşılanması,

sağlanmalıdır.

Böylece; Kamu alımlarında ve sivil alımlarda Offset uygulanması, Türkiye’nin sanayileşme hamlesinin itici güçlerinden biri olacaktır…

Kaynak: Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı 2007/6 sayılı “Offset Uygulamalarına İlişkin Tebliği”,“Sanayi Katılımı/Offset Yönergesi”, 1999/61 sayılı “Genelgesi”, SİP Yönetmeliği.